Krucha dyplomacja: Czy rozmowy pokojowe USA-Iran przetrwają najnowszą eskalację?

Huśtawka dyplomacji i destrukcji

Geopolityczny krajobraz Bliskiego Wschodu ponownie pogrążył się w niepewności po niestabilnym tygodniu wymiany ognia między Stanami Zjednoczonymi a Iranem. Zaledwie kilka tygodni po podpisaniu Memorandum of Understanding (MoU), mającego utorować drogę do trwałego porozumienia pokojowego, oba państwa powróciły do cyklu strategicznych ataków i publicznej wrogości. Pomimo eskalacji przemocy, urzędnicy amerykańscy twierdzą, że drzwi do dyplomacji pozostają otwarte, co rodzi istotne pytania o to, czy pokojowe rozwiązanie jest nadal możliwe.

Anatomia niedawnej eskalacji

Obecny kryzys został wywołany sporem w Cieśninie Ormuz, jednym z najważniejszych morskich punktów newralgicznych na świecie. Napięcia zaostrzyły się, gdy Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) zaatakował statki handlowe, twierdząc, że zboczyły z zatwierdzonej przez IRGC trasy. W odpowiedzi Stany Zjednoczone rozpoczęły masową falę ataków na 85 celów w Iranie między wtorkiem a środą.

Teheran odpowiedział atakiem na amerykańską infrastrukturę wojskową w sąsiednich państwach Zatoki Perskiej, co doprowadziło do drugiej ofensywy USA, która uderzyła w kolejne 90 celów, w tym w prowincje nadmorskie i wschodnie. Irańscy urzędnicy określili te ataki mianem „zbrodni wojennych”, twierdząc, że infrastruktura cywilna znalazła się w ogniu krzyżowym. Do przemocy doszło w szczególnie wrażliwym momencie, zbiegając się z państwowymi procesjami pogrzebowymi zmarłego Najwyższego Przywódcy ajatollaha Alego Chameneiego, który zginął we wcześniejszych amerykańsko-izraelskich atakach w lutym.

Sprzeczne sygnały z Białego Domu

Perspektywę pokoju dodatkowo skomplikowały chaotyczne komunikaty prezydenta USA Donalda Trumpa. Podczas szczytu NATO w Ankarze Trump ogłosił, że porozumienie w sprawie porozumienia jest „zakończone”, opisując irańskie przywództwo w obraźliwych słowach i sugerując, że dalsze negocjacje byłyby „stratą czasu”.

Jednak w czwartek prezydent zdawał się zmieniać zdanie, oświadczając na pokładzie Air Force One, że wojna na pełną skalę nie jest celem i przyznając, że Teheran „chce zawrzeć porozumienie”. Ta dwoistość – publiczne potępienie reżimu irańskiego, a jednocześnie prywatne pozwolenie negocjatorom na kontynuowanie pracy – pozostawiła obserwatorów międzynarodowych w niepewności co do prawdziwych intencji strategicznych Waszyngtonu.

Warunki kruchego porozumienia

Podpisane 17 czerwca porozumienie ustanowiło 60-dniowe okno czasowe na zawieszenie broni w celu wynegocjowania stałego porozumienia. Główne filary porozumienia obejmowały:

• Zaprzestanie działań wojennych: natychmiastowe zakończenie operacji wojskowych na wszystkich frontach, w tym w Libanie.
• Bezpieczeństwo morskie: Stany Zjednoczone zgodziły się znieść blokadę morską Cieśniny Ormuz, podczas gdy Iran zagwarantował bezpieczny przepływ statków handlowych.
• Zachęty ekonomiczne: Stany Zjednoczone zobowiązały się do zniesienia sankcji na irańską ropę.
• Ograniczenia nuklearne: Iran potwierdził swoje zobowiązanie do nierozwijania broni jądrowej.

Punkty sporne i „niejasne” sformułowania

Analitycy twierdzą, że porozumienie o porozumieniu było skazane na niepowodzenie z powodu swojej niejednoznaczności. W Cieśninie Ormuz porozumienie nie określiło, które szlaki żeglugowe są „bezpieczne”, co doprowadziło do konfliktu między trasami zatwierdzonymi przez Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej a starszymi trasami preferowanymi przez Oman i USA. Iran postrzega korzystanie z niezatwierdzonych tras jako naruszenie suwerenności, podczas gdy USA postrzegają irańskie ataki na te statki jako naruszenie zawieszenia broni.

Co więcej, klauzula libańska stała się głównym punktem spornym. Podczas gdy USA i Iran zgodziły się zakończyć działania w Libanie, Izrael – który nie jest sygnatariuszem porozumienia – kontynuował bombardowanie i okupację południowego Libanu. Iran argumentuje, że USA nie mogą zagwarantować zawieszenia broni, jeśli pozwolą swojemu najbliższemu sojusznikowi kontynuować działania wojskowe.

Czy rozmowy zostaną wznowione?

Po zakończeniu państwowego pogrzebu ajatollaha Alego Chameneiego w Meszhedzie otworzyło się okno na wznowienie rozmów około 11 lipca. Jednak deficyt zaufania jest rekordowo wysoki. Irańscy urzędnicy, w tym przewodniczący parlamentu Muhammad Ghalibaf, potępili „zastraszanie” ze strony USA i ostrzegli, że dalsze ataki spotkają się z proporcjonalną reakcją.

Pomimo pesymizmu, niektórzy eksperci uważają, że negocjacje są nadal prawdopodobne. Alex Vatanka z Middle East Institute sugeruje, że Teheran może teraz postrzegać „wyważoną presję militarną” i działania dyplomatyczne jako tory równoległe, a nie sprzeczności. Ostatecznie ani Waszyngton, ani Teheran nie wydają się przygotowane na ekonomiczne i ludzkie koszty totalnej, pełnoskalowej wojny, co sprawia, że powrót do stołu negocjacyjnego jest najbardziej pragmatyczną – choć kruchą – drogą naprzód.