Kiến trúc sư của Qatar hiện đại: Tôn vinh di sản của Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani

Một bước ngoặt trong nghệ thuật cai trị bán đảo

Trong phần lớn lịch sử hiện đại của mình, Qatar là một bán đảo yên tĩnh, thường được xem là một quốc gia ngoại vi trong bối cảnh địa chính trị phức tạp của Trung Đông. Đó là một quốc gia mà mọi việc diễn ra một cách tự nhiên—một vùng lãnh thổ giàu tài nguyên sống bên lề tham vọng của các nước láng giềng lớn hơn. Câu chuyện này đã thay đổi một cách dứt khoát vào tháng 6 năm 1995, khi Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani lên ngôi. Sự ra đi của ông vào ngày 12 tháng 7 năm 2026, ở tuổi 74, đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên được định hình bởi sự đoạn tuyệt hoàn toàn với sự thận trọng và kính trọng.

Trong khi nhiều người sẽ nhớ đến Sheikh Hamad vì khối tài sản khổng lồ mà ông đã tích lũy cho đất nước, di sản thực sự của ông nằm ở một thành tựu tinh tế hơn: ông đã biến Qatar từ một nước xuất khẩu năng lượng thầm lặng thành một cường quốc ngoại giao có tầm ảnh hưởng toàn cầu. Đối với một quốc gia nhỏ bé không có chiều sâu chiến lược về lãnh thổ hay dân số, tầm ảnh hưởng trở thành hình thức an ninh tối thượng.

Tính thiết yếu chiến lược: Vượt ra ngoài sức mạnh tài chính

Sheikh Hamad hiểu một chân lý cơ bản của quan hệ quốc tế: đối với một quốc gia nhỏ bé, được cần đến an toàn hơn là được trang bị vũ khí hạng nặng. Nằm kẹp giữa hai cường quốc khu vực là Ả Rập Xê Út và Iran, Qatar không thể cạnh tranh về mặt quân sự hay lãnh thổ truyền thống. Thay vào đó, Sheikh Hamad đã tận dụng nguồn dự trữ khí đốt tự nhiên khổng lồ của quốc gia—cụ thể là mỏ North Field, mỏ khí đốt không liên kết lớn nhất thế giới—không chỉ như một nguồn thu nhập, mà còn như một công cụ để gây ảnh hưởng chiến lược.

Chiến lược "tạo ảnh hưởng" này được lồng ghép vào một số trụ cột chính trong sự phát triển của nhà nước:

• Ra mắt Al Jazeera (1996): Bằng cách cung cấp một nền tảng cho những tiếng nói vốn bị gạt ra ngoài lề hoặc bị im lặng trong thế giới Ả Rập, Qatar đã có được đường dây trực tiếp đến mọi hộ gia đình Ả Rập và một tiếng nói có ảnh hưởng tại mọi thủ đô trong khu vực.
• Cơ sở hạ tầng và xây dựng thương hiệu toàn cầu: Thông qua việc mở rộng Qatar Airways, thành lập một quỹ đầu tư quốc gia tinh vi và tham vọng đăng cai World Cup 2022, Doha đã đảm bảo rằng họ không còn bị bỏ qua trên trường quốc tế.
• Hòa giải ngoại giao: Qatar đã tạo ra một vị thế độc đáo với tư cách là một nhà trung gian trung lập, tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc đàm phán quan trọng ở Lebanon, Darfur và Palestine. Điều này đạt đến đỉnh điểm vào năm 2012 khi, theo yêu cầu của Washington, Doha đã đăng cai văn phòng chính trị của Taliban, biến tiểu vương quốc này thành một nhân tố ngoại giao quan trọng đối với Hoa Kỳ.

“Kaaba của những người bị áp bức”: Một tinh thần dân tộc

Chính sách ngoại giao của Sheikh Hamad không chỉ đơn thuần là sản phẩm của sự giàu có; nó bắt nguồn từ một nguyên tắc quốc gia sâu sắc được gọi là Kaabat al Madioum—Kaaba của những người bị áp bức. Dựa trên thơ ca Nabati của Tiểu vương Jassim bin Mohammad Al Thani, hứa hẹn bảo vệ bất kỳ ai tìm kiếm nơi tị nạn ở Qatar, Sheikh Hamad đã hiện đại hóa tinh thần này thành một công cụ trong chính sách đối ngoại.

Bằng cách định vị Qatar như một nơi trú ẩn cho những người bị bức hại và lưu vong, nhà nước đã duy trì được sự ảnh hưởng đối với “phố Ả Rập”. Điều này thể hiện rõ nhất trong các cuộc cách mạng Ả Rập năm 2011, nơi sự ủng hộ của Sheikh Hamad đối với các phong trào quần chúng đã mang lại cho Qatar sức mạnh mềm to lớn, mặc dù điều này cũng gây ra phản ứng dữ dội từ các nước láng giềng bảo thủ trong khu vực, những người coi những biến động như vậy là mối đe dọa đối với sự ổn định của chính họ.

Chuyển đổi trong nước và nền kinh tế tri thức

Tầm nhìn về một Qatar hiện đại vượt xa phạm vi ngoại giao. Về nội bộ, Sheikh Hamad tìm cách phá bỏ những cấu trúc cứng nhắc của quá khứ. Cùng với vợ mình, Sheikha Moza bint Nasser, ông đã ủng hộ quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế phụ thuộc vào khí đốt sang một xã hội dựa trên tri thức. Điều này bao gồm các khoản đầu tư khổng lồ vào các trường học, đại học và cơ sở nghiên cứu đẳng cấp thế giới.

Mặc dù ban đầu gặp phải sự phản kháng từ các yếu tố bảo thủ trong xã hội, những người lo ngại về tốc độ thay đổi, Quốc vương vẫn tiếp tục tiến lên. Ông đã ban hành hiến pháp đầu tiên của đất nước vào năm 2003 và tổ chức cuộc bầu cử thành phố đầu tiên vào năm 1999, trao quyền bầu cử cho cả nam và nữ. Kết quả là một xã hội được giải phóng và thịnh vượng hơn đáng kể, xếp hạng trong số các quốc gia hàng đầu thế giới về chăm sóc sức khỏe, giáo dục và dịch vụ công cộng.

Một sự chuyển giao quyền lực hiếm có

Trong một động thái đặc biệt hiếm thấy đối với các vị vua trong khu vực, Sheikh Hamad đã chuyển giao quyền lực một cách hòa bình cho con trai mình, Sheikh Tamim, vào năm 2013. Sự chuyển giao này không phải là một sự rút lui, mà là một sự thích nghi có tính toán. Từng nắm quyền bằng cách phế truất cha mình, Sheikh Hamad đã chọn thoái vị khi vẫn còn nắm giữ vị trí thống trị về chính trị, đảm bảo sự chuyển giao liền mạch tầm nhìn của ông cho thế hệ tiếp theo.

Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani để lại một quốc gia không còn là người ngoài cuộc trong lịch sử. Ông đã mang đến cho Qatar một bản sắc riêng biệt, một tiếng nói chủ quyền và một kế hoạch tự trị đảm bảo rằng nhà nước vẫn là một bên đối thoại mà hệ thống toàn cầu không thể dễ dàng bỏ qua.