Başkanlık Günah Keçisi: İran'ın Yönetici Eliti, Pezeshkian'ı ABD ile İmzalanan Mutabakat Zaptı'nın Çöküşüne Nasıl Hazırlıyor?

Uçurumun Eşiğindeki Kırılgan Barış

ABD liderliğindeki İran'a karşı askeri harekatın tırmanmasıyla Orta Doğu'nun jeopolitik manzarası yeniden istikrarsızlığa sürüklendi. Amerika Birleşik Devletleri'nin son saldırıları en az 18 ölüm ve onlarca yaralanmayla sonuçlandı ve kırılgan barış sürecinin üzerine karanlık bir gölge düşürdü. Bu gerilimin merkezinde, uzun vadeli istikrarın yolunu açmayı amaçlayan Washington ve Tahran arasında imzalanan kritik bir çerçeve olan Mutabakat Zaptı (MoU) yer alıyor. Ancak, anlaşma çöküşün eşiğinde sallanırken, Tahran'daki iktidar koridorlarında sofistike bir iç siyasi oyun oynanıyor.

Hesaplanmış Suçlamanın Mimarisi

Tırmanan şiddetin ardından, İran liderliği kamuoyundaki ve kurumsal öfkeyi stratejik olarak yeniden yönlendirmeye başladı. Mutabakat Zaptı devletin kolektif bir kararı olsa da, resmi söylem giderek Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ı başarısızlığın baş mimarı olarak izole ediyor.

Hesaplanmış Suçlamanın Mimarisi

Bu rastgele bir olay değil, rejimin gerçek güç odaklarını korumak için tasarlanmış hesaplı bir 'suçlama oyunu'dur.

Bu stratejinin planı, Yüksek Lider Mojtaba Hamenei tarafından açıkça ortaya konmuştur. Yüksek Lider, kamuoyuna yaptığı bir açıklamada, anlaşmaya ilişkin "farklı bir görüşe" sahip olduğunu belirterek, anlaşmaya yalnızca Cumhurbaşkanı Pezeshkian'ın, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi başkanı sıfatıyla, "açıkça sorumluluğu kabul etmesi" nedeniyle izin verdiğini iddia etmiştir. Mutabakat Zaptı'nı Cumhurbaşkanının kişisel bir taahhüdü olarak çerçeveleyerek, Yüksek Lider, cumhurbaşkanlığı makamı ile devrimci liderliğin çekirdeği arasında etkili bir siyasi güvenlik duvarı oluşturmuştur.

Gizli El: Ghalibaf ve Askeri-Bonyad Kompleksi

Bu anlatıdaki çarpıcı bir ayrıntı, Muhammed Bagher Ghalibaf'ın belirgin yokluğudur. Parlamento başkanı ve müzakere ekibinin gerçek başı olarak Ghalibaf, anlaşmanın birincil itici gücüydü. Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi'nin 'nezam'ın (sistemin) müzakereleri Ghalibaf'a emanet ettiğini doğrulamasına rağmen, Ghalibaf'ın adı Yüksek Lider'in sorumlu taraflar listesinde yer almıyor.

Bu eksiklik, İslam Devrim Muhafızları (IRGC), devlet güvenlik güçleri ve Mostazafan Vakfı gibi büyük dini vakıfların (bonyadlar) güçlü bir birleşimi olan 'askeri-bonyad kompleksi'nin hakimiyetini vurguluyor. Bu ağ, İran ekonomisinin büyük bir bölümünü kontrol ediyor ve neredeyse hiçbir sivil denetim olmaksızın faaliyet gösteriyor. Bu kompleks içinde derin bir yapısal kırılma ortaya çıkmıştır:

• Teknokratik Kanat: Ghalibaf liderliğindeki bu fraksiyon, ekonomik toparlanmanın ve küresel sermaye ile entegrasyonun rejimin hayatta kalması için şart olduğunu savunmaktadır.
• İdeolojik Kanat: Paydari Cephesi tarafından temsil edilen bu grup, ABD'ye yapılacak herhangi bir tavizi ihanet olarak görmekte ve yabancı yatırımı—özellikle önerilen 300 milyar dolarlık Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Fonu'nu—Batı'nın nüfuzu için bir Truva atı olarak algılamaktadır.

Başkanlık Bir 'Devre Kesici' Olarak

Başkan Pezeshkian'ın 2024'te iktidara yükselişi, siyasi gücüne değil, siyasi gücünün eksikliğine dayanıyordu. Rafsanjani veya Ruhani gibi derin bağımsız ağlara sahip seleflerinin aksine, Pezeşkian, askeri-bonyad kompleksinin otoritesini tehdit etmeden huzursuz bir kamuoyunu yatıştırmak için yönetilebilir, ılımlı bir yüz olarak yükseltildi.

Özünde, İran cumhurbaşkanlığı siyasi bir 'devre kesici' olarak yeniden tasarlandı. Bir politika başarısız olursa kamuoyunun öfkesini ve siyasi başarısızlığı absorbe etmek için kurulan, politika başarılı olursa tamamen devre dışı bırakılan bir makamdır. Pezeşkian, tasarlamadığı riskler için ideal bir imza yetkilisi olup, Devrim Muhafızları ve Yüksek Lider için bir tampon görevi görmektedir.

Sonuç: Krizin Ertelenmesi

Şu anda, iktidardaki elit, Pezeşkian'a mutabakat zaptının işleyişini sürdürmesi için yeterli koruma sağlıyor. Ancak bu, gerçek bir destekten ziyade taktiksel bir bakımdır. Anlaşma tamamen çöktüğü anda koruma ortadan kalkacak ve Cumhurbaşkanı tek başarısız kişi olarak gösterilecektir. Günah keçisi arama, iktidardaki blok içindeki teknokratlar ve ideologlar arasında açık bir çatışmayı geçici olarak önleyebilir, ancak İran'ın hayatta kalma stratejisindeki temel çelişkiyi çözmez. Ekonomik pragmatizm ile ideolojik maksimalizm arasındaki gerilim devam etmektedir ve mevcut günah keçisi ortadan kalktığında, İslam Cumhuriyeti'nin geleceği için gerçek mücadele başlayacaktır.